Chuyên gia an ninh mạng: Phải tạo "kháng thể số" để người trẻ không mắc bẫy video ngắn

LTS: Thời gian qua, sự bùng nổ của video ngắn, có nội dung độc hại, được cá nhân hóa và các sản phẩm do AI tạo ra khiến việc lướt mạng xã hội trở thành con dao hai lưỡi, với hệ lụy khó lường. Liên tục xuất hiện người trẻ gặp các vấn đề sức khỏe thể chất lẫn tinh thần, phải nhập viện điều trị khi sa đà vào những “cạm bẫy” từ các video ngắn này.

Tuyến bài “Cảnh báo gia tăng tình trạng người trẻ nghiện video ngắn, AI trên mạng xã hội” của Người Đưa Tin sẽ ghi nhận ý kiến bình luận, phân tích của các cơ quan quản lý, chuyên gia an ninh mạng, chuyên gia tâm lý, bác sĩ, thầy cô giáo vv...để đưa ra các cảnh báo cùng giải pháp hướng tới việc giúp người dùng mạng xã hội, các bậc phụ huynh, đặc biệt là giới trẻ nhận diện sớm những dấu hiệu bất thường từ đó có lựa chọn đúng đắn trong việc sử dụng công nghệ, mạng xã hội tỉnh táo, an toàn, có trách nhiệm trong thời đại số.

Xung quanh những giải pháp làm sạch không gian mạng, PV Người Đưa Tin đã có cuộc phỏng vấn ông Vũ Ngọc Sơn, Trưởng Ban Nghiên cứu, tư vấn phát triển công nghệ và hợp tác quốc tế, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia.

Video ngắn xấu độc, "gây nghiện" có thể dẫn đến nhận thức sai lệch

NĐT: Là một chuyên gia an ninh mạng, xin ông cho biết vì sao những video ngắn lại thu hút người dùng mạng xã hội, nhất là đối với trẻ em?

Ông Vũ Ngọc Sơn: Theo tôi, vấn đề nguyên nhân cũng liên quan đến cấu tạo sinh học của con người. Bởi đặc điểm sinh học của con người là, khi thấy một phần thưởng ngay sẽ có sức hấp dẫn rất lớn.

Với những video ngắn, người xem gần như chỉ mất ít thời gian là đã biết kết quả ngay lập tức, từ đó sẽ kích thích trí não, khiến con người luôn có xu hướng tìm đến những clip ngắn như vậy.

Thay vì phải xem những clip rất dài, sau đó chờ đến cuối để biết kết quả thì bây giờ chỉ cần trong thời gian rất ngắn đã có niềm vui. Đây cũng là một trong những lý do khiến các nền tảng tập trung vào khai thác clip ngắn, kích thích sự tò mò, gây nghiện cho người xem.

NĐT: Vậy có giải pháp nào để ngăn chặn những thuật toán lôi kéo người dùng và trách nhiệm của các nền tảng số trong vấn đề này này thế nào, thưa ông?

Ông Vũ Ngọc Sơn: Có nhiều giải pháp khác nhau. Ví dụ ở một số quốc gia trên thế giới đã ngăn cấm trẻ em dưới 16 tuổi dùng mạng xã hội. Bởi theo nghiên cứu, dưới 15,16 tuổi, độ trưởng thành của con người chưa có đủ khả năng kháng lại những chất gây nghiện từ các clip ngắn.

Với các nền tảng số, không có cách nào khác, người dùng cần phải có những quy định mang tính hành chính, ví dụ yêu cầu các nền tảng chỉ cung cấp các nội dung xác thực, tức là những tin không phải tin giả. Thêm nữa, những nội dung cung cấp cho người dùng phải mang tính tích cực, hữu ích, chứ không phải tiêu cực hay thậm chí là định hướng sai lệch về mặt kiến thức.

Trên không gian mạng từ trước đến nay có rất nhiều nội dung không được kiểm soát chặt khiến cho video xấu độc, xuyên tạc đang được lan truyền, người xem có thể dẫn đến sai lệch nhận thức.

Trong việc ngăn chặn thông tin xấu độc thì trách nhiệm của các nền tảng mạng xã hội là rất lớn. Họ đang khai thác dựa trên sự thu hút, chú ý của người dùng để từ đó kiếm lời, giữ chân người dùng để chạy quảng cáo... Như vậy rõ ràng, các nền tảng đang tạo ra lợi nhuận từ việc chạy các thuật toán gây nghiện, hiểu người dùng, dựa vào AI để phân tích dữ liệu người dùng, lôi kéo người dùng và giữ chân người dùng.

Khi các nền tảng kiếm tiền dựa trên người dùng thì buộc phải có trách nhiệm, không để người dùng tự mình ứng phó với các nội dung trên không gian mạng. Bởi khi người dùng chịu ảnh hưởng trực tiếp dẫn tới nhận thức sai lệch, khiến hành động ngoài xã hội sẽ không còn tính chuẩn mực.

Ví dụ xem quá nhiều clip mang tính bạo lực hoặc kích động thì có thể ảnh hưởng đến tâm lý, khi ra đời thực người dùng có thể ứng dụng những việc đó gây ra mất an ninh trật tự xã hội.

Tôi cho rằng ngoài đời thế nào thì trên không gian mạng cũng phải như vậy. Ở ngoài đời, một hành động vi phạm an ninh trật tự thì ngay lập tức sẽ bị xử lý. Trên mạng hiện nay, nhiều người cổ vũ cho hiện tượng mất an ninh trật tự ví dụ thấy các clip xấu độc thì like (thích), comment (bình luận), thậm chí chia sẻ (share) gửi cho người khác. Đó là hành vi cổ vũ cho mất an ninh trật tự.

Nếu như vậy sẽ tạo ra không gian mạng cực kỳ ô nhiễm. Khi không gian mạng ô nhiễm, không còn cách cải tạo nữa thì cơ quan quản lý hoàn toàn có thể đóng cửa môi trường đó. Một khi nhà quản lý đưa ra các lệnh cấm thì đương nhiên các nền tảng sẽ phải chịu thiệt thòi.

Thế nên tôi cho rằng, bản thân mỗi nền tảng công nghệ số cần chuẩn bị từ sớm, từ xa chứ không phải đợi đến lúc cơ quan quản lý quyết định đây là nền tảng độc hại và ra lệnh cấm thì quá muộn.

Các nền tảng cần phải chủ động triển khai ứng dụng, thuật toán để loại bỏ nội dung mang tính xấu độc, sai lệch, dẫn dắt nhận thức của người dùng, hướng tới không gian mạng lành mạnh hơn, bền vững hơn, từ đó có thể khai thác cách lâu dài thay vì chỉ trục lợi trước mắt.

Bản thân các nền tảng cũng là công ty công nghệ, họ hoàn có thể biết mức độ ảnh hưởng đến người dùng và công nghệ nào để ngăn chặn, còn việc ứng dụng hay không thì chính họ cần trả lời và hành động.

Cần có những kế hoạch hành động để ngăn chặn

NĐT: Ông đánh giá thế nào về hiểm họa từ những video ngắn và làm sao để có thể có được những “kháng thể số” bảo vệ người dùng?

Ông Vũ Ngọc Sơn: Có thể nói video ngắn là một dạng thông tin đặc biệt, được chuyển tải một cách nhanh chóng đến người dùng thông qua âm thanh và hình ảnh rất trực quan, sinh động.

Tuy nhiên, bên cạnh việc truyền tải thông tin thì nó cũng đã gây ra những tác dụng phụ, hậu quả, đó là gây nghiện với người dùng và làm họ mất tập trung.

Do đó, cần phải nâng cao nhận thức cho người dùng, để họ biết rõ các nguy cơ và chủ động ứng xử phù hợp.

Video ngắn cũng giống như chất gây nghiện và ở đây là chất gây nghiện số, chúng ta phải có những kế hoạch hành động với những clip ngắn này, ví dụ như việc đặt ra những khoảng thời gian xem tối đa, không xem được liên tiếp...

Bản thân người dùng cũng cần lựa chọn những kênh có nội dung sạch, hữu ích; lựa chọn các nền tảng tuân thủ đáp ứng đúng, đủ yêu cầu và quy định của pháp luật, tránh tham gia vào những nền tảng có những nội dung lệch lạc thậm chí là cá độ, cờ bạc.

Đây cũng là những cẩm nang cho người dùng để ứng xử tốt hơn, phù hợp hơn với không gian mạng đang đầy rẫy những nguy hiểm như hiện nay.

NĐT: Hiện nay, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang lấy ý kiến hoàn thiện dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều Nghị định 147/2024/NĐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng, trong đó có nội dung đáng chú ý là Tài khoản của trẻ em (dưới 16 tuổi) không được đăng bài, bình luận, tương tác hay bày tỏ cảm xúc trên mạng xã hội. Cá nhân ông có ý kiến thế nào và ông kỳ vọng gì vào những giải pháp mạnh tay nhằm làm sạch môi trường mạng hiện nay?

Ông Vũ Ngọc Sơn: Thực tế, việc có những quy định riêng cho các lứa tuổi không phải mới, trên thế giới đã có nhiều nước triển khai. Việt Nam đang từng bước nghiên cứu để đề xuất, triển khai áp dụng các biện pháp mạnh tay và quyết liệt nhằm bảo vệ người dùng và nhất là trẻ em trên không gian số.

Tôi cho rằng đó là một bước đi phù hợp. Tùy các quốc gia với mức độ khác nhau thì triển khai quy định khác nhau. Để thực hiện quy định, các cơ quan chức năng chuyên môn, nhà nghiên cứu khoa học, chuyên gia sẽ có những nghiên cứu kỹ lưỡng, khảo sát, đánh giá cẩn trọng. Chúng ta cần lắng nghe những phản hồi để điều chỉnh cho phù hợp để triển khai trên thực tế một cách hiệu quả.

Việc làm trong sạch môi trường mạng không chỉ đến từ các cơ quan quản lý Nhà nước mà nó cần sự nỗ lực của tất cả các bên liên quan, từ nhà mạng, các nhà cung cấp nền tảng, họ cũng cần biết nếu tiếp tục sử dụng môi trường độc hại để kinh doanh thì nó sẽ không bền vững khi tạo ra thế giới đầy rẫy thông tin sai lệch, xuyên tạc, xấu độc.

Từ phía người dùng, nếu cứ tiếp tục hưởng ứng những nội dung như vậy cũng sẽ khiến môi trường mạng ô nhiễm. Khi người dùng không hưởng ứng thì những nội dung này sẽ không lan truyền và không được nhiều người xem. Như vậy, các nền tảng sẽ điều chỉnh và không dùng các nội dung đó nữa.

Bởi thế, không chỉ đẩy trách nhiệm đó cho cơ quan quản lý Nhà nước, vì môi trường mạng là môi trường chung và tất cả mọi người ai cũng cần phải có trách nhiệm trong câu chuyện chung đó.

NĐT: Trân trọng cảm ơn ông!

Dương Thu