Từ vụ đồ hộp Hạ Long: Bịt 'lỗ hổng' trong sản xuất, kinh doanh thực phẩm bẩn thế nào?

Thương hiệu lâu năm, quy mô lớn không thể che chắn cho hành vi vi phạm

Năm 2025, bức tranh an toàn thực phẩm vẫn còn nhiều những mảng tối đáng lo ngại, khi không ít doanh nghiệp vẫn bất chấp pháp luật, coi thường sức khỏe người tiêu dùng.

Những vụ án như vụ kẹo rau củ Kera, sử dụng dầu ăn nhập khẩu (loại dùng cho chăn nuôi) để sản xuất dầu ăn cho người, hay như thị trường sữa cũng ghi nhận nhiều sai phạm. 

Theo đó, cơ quan cảnh sát điều tra (Bộ Công an) đã khởi tố vụ án "Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng" và "Sản xuất, buôn bán hàng giả là thực phẩm" xảy ra tại Công ty CP Z Holding và các đơn vị liên quan. Trong đó, sản phẩm sữa HIUP được xác định là hàng giả.

Ngoài ra, ngày 12/4, cơ quan Cảnh sát điều tra (Bộ Công an) đã triệt phá một đường dây sản xuất, buôn bán và tiêu thụ sữa bột giả với quy mô đặc biệt lớn, hoạt động trên địa bàn Hà Nội và nhiều tỉnh, thành lân cận. Đường dây này đã tung ra thị trường tới 573 nhãn hiệu sữa bột khác nhau liên quan Công ty Rance Pharma và Công ty Hacofood Group.

Đặc biệt là trong những ngày qua, dư luận "ngã ngửa" trước việc Công ty cổ phần Đồ hộp Hạ Long bị phát hiện thu gom, bảo quản và đưa thịt heo nhiễm dịch tả heo châu Phi vào dây chuyền chế biến. Công an Tp.Hải Phòng đã bắt tạm giam Trương Sỹ Toàn - Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Đồ hộp Hạ Long (Halong Canfoco), cùng 3 cán bộ, nhân viên công ty.

Qua các vụ việc kẹo Kera, sữa giả, đồ hộp Hạ Long… đặt ra một dấu hỏi "còn bao nhiêu doanh nghiệp như vậy?".

Trao đổi với Người Đưa Tin, PGS.TS Bùi Thị An - Ủy viên Ban Chấp hành Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam cho rằng, sau vụ đồ hộp Hạ Long thì đây là đỉnh điểm rất đáng suy ngẫm trong lĩnh vực an toàn thực phẩm.

"Hiện nay, tôi nghĩ rằng không còn "vùng an toàn" cho các hành vi vi phạm an toàn thực phẩm nữa, cho dù đó là thương hiệu lâu năm", bà An nói.

Bà An một lần nữa nhắc lại, đồ hộp Hạ Long là một thương hiệu rất quen thuộc, tồn tại hàng chục năm, nhưng sự việc này đã làm mất đi niềm tin của người dân.

"Thương hiệu lịch sử hay quy mô lớn không thể che chắn cho hành vi vi phạm được. Họ đặt lợi nhuận lên trên sức khỏe cộng đồng. Đây là "căn bệnh" rất nguy hiểm đang tồn tại. Qua nhiều vụ như sữa giả, thuốc giả, thực phẩm giả…Họ không nhận thức được trách nhiệm xã hội mà chỉ nghĩ đến lợi nhuận. Nếu không chữa ngay thì căn bệnh này sẽ lây lan", bà An bày tỏ lo ngại.

Nói về công tác hậu kiểm, bà An cho rằng hệ thống quản lý an toàn thực phẩm vẫn thiên về "hậu kiểm", xử lý khi sự đã rồi.

"Chúng ta dường như chỉ "tiền kiểm" trên giấy tờ, còn "hậu kiểm" khi xảy ra chuyện mới kiểm tra", chứ không phải là kiểm soát trong quá trình sản xuất hay lưu thông", bà An nhấn mạnh và cho rằng đây là "lỗ hổng" trong công tác quản lý.

Do đó, theo bà An cần thay đổi trong phương thức quản lý, phải hậu kiểm sau sản xuất, trong bán hàng, khi lưu thông sản phẩm, không phải chỉ hậu kiểm khi đã xảy ra sự cố.

Bên cạnh đó, bà An cũng chỉ ra khoảng trống trong quản lý giám sát. Do đó, phải giám sát thường xuyên, yêu cầu truy xuất nguồn gốc làm đến nơi đến chốn.

"Trước đây chúng ta trao cho doanh nghiệp quyền tự chịu trách nhiệm về quy trình sản xuất, chúng ta tôn trọng họ nhưng lại chưa giám sát chặt chẽ. Cuối cùng, dẫn đến doanh nghiệp làm không đúng, do vậy tới đây phải có chấn chỉnh ngay về công tác quản lý trong vấn đề an toàn thực phẩm từ khâu đầu đến khâu cuối, từ giám sát quy trình sản xuất, chất lượng sản phẩm khi mang ra thị trường", bà An nói.

Theo bà An, mục tiêu cuối cùng là "đảm bảo tất cả sản phẩm bán ra thị trường phải đảm bảo chất lượng". Do đó, cơ quan quản lý cần tiếp tục rà soát, đánh giá lại các nội dung còn vướng mắc, bất cập.

"Nếu trước kia doanh nghiệp tự công bố thì nay có thể đổi thành doanh nghiệp công bố, cơ quan quản lý sẽ kiểm tra, nếu không đúng thì sẽ xử phạt rất nặng, thậm chí đình chỉ kinh doanh", bà An đề xuất và các bộ ngành liên quan tiếp tục rà soát đánh giá.

Về chế tài xử lý, bà An cũng cho rằng ai làm sai người đó phải chịu trách nhiệm đến cùng, thậm chí xử lý hình sự.

Cần đánh giá lại phạm vi, cách thức áp dụng cơ chế tự công bố sản phẩm

Dưới góc nhìn pháp lý về cơ chế "doanh nghiệp tự công bố sản phẩm, Nhà nước hậu kiểm", trao đổi với Người Đưa Tin, Luật sư Nguyễn Ngọc Hùng – Trưởng văn phòng Luật sư Kết nối (Đoàn Luật sư Tp.Hà Nội) cho rằng, cơ chế tự công bố sản phẩm được xây dựng trên tinh thần cải cách thủ tục hành chính, chuyển từ mô hình "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" nhằm tạo điều kiện cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. 

Xét về mặt chủ trương và quy định pháp luật, đây không phải là một cơ chế khiếm khuyết hay có thể xem ngay là một lỗ hổng pháp lý nghiêm trọng.

Tuy nhiên, theo luật sư Hùng, qua các vụ việc như kẹo Kera, sữa giả hay đồ hộp Hạ Long có thể thấy cơ chế này đang bộc lộ những hạn chế nhất định trong khâu thực thi.

"Trong bối cảnh ý thức tuân thủ pháp luật của một bộ phận doanh nghiệp còn chưa cao, trong khi năng lực và tần suất hậu kiểm của cơ quan quản lý chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn, cơ chế tự công bố dễ bị lợi dụng.

Khoảng trống giữa quy định pháp luật và việc kiểm soát trên thực tế đã tạo điều kiện cho những sản phẩm không bảo đảm chất lượng, thậm chí là hàng giả, hàng kém an toàn, lưu thông trên thị trường, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người tiêu dùng và trật tự quản lý Nhà nước", vị luật sư nhấn mạnh.

Theo luật sư Hùng, dù được thiết kế với mục tiêu đơn giản hóa thủ tục hành chính và tăng tính chủ động cho doanh nghiệp nhưng trên thực tế cơ chế tự công bố trong lĩnh vực thực phẩm đang có biểu hiện bị vận dụng lệch mục tiêu ban đầu.

Dẫn đến tình trạng sản phẩm không đạt tiêu chuẩn vẫn có thể lưu thông trong thời gian dài mà không bị phát hiện kịp thời.

Về mặt pháp lý, Luật An toàn thực phẩm năm 2010 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành đã quy định khá rõ về nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm trong việc bảo đảm an toàn, chịu trách nhiệm về tính chính xác, trung thực của nội dung tự công bố cũng như thẩm quyền và trách nhiệm hậu kiểm của cơ quan quản lý nhà nước.

Song luật sư Hùng cho rằng, trong thực tiễn áp dụng, việc triển khai các quy định này còn chưa đồng đều, nhất là ở khâu kiểm tra định kỳ, kiểm tra đột xuất và áp dụng chế tài xử lý vi phạm chưa thực sự đủ mạnh để tạo sức răn đe.

Từ những vụ việc đã xảy ra trong thời gian qua, luật sư Hùng nhìn nhận, có thể nhận thấy đã đến lúc cần đánh giá lại phạm vi và cách thức áp dụng cơ chế tự công bố sản phẩm, nhất là đối với các nhóm thực phẩm tiềm ẩn nguy cơ cao như sữa, thực phẩm chức năng, thực phẩm chế biến sẵn và đồ hộp. 

Đối với những sản phẩm có tác động trực tiếp, thường xuyên đến sức khỏe người tiêu dùng, việc chỉ dựa vào cơ chế tự công bố mà thiếu các điều kiện kiểm soát chặt chẽ đi kèm là chưa thực sự phù hợp.

"Nếu tiếp tục áp dụng cơ chế này một cách rộng rãi, trong khi chưa tăng cường các biện pháp sàng lọc, giám sát và hậu kiểm hiệu quả, nguy cơ tái diễn các vụ vi phạm tương tự là khó tránh khỏi. 

Về lâu dài, hệ lụy không chỉ dừng lại ở nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng mà còn làm suy giảm niềm tin của người tiêu dùng đối với thị trường thực phẩm, gây thiệt hại cho các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh chân chính và làm méo mó môi trường cạnh tranh, ảnh hưởng đến tính minh bạch và bền vững của toàn bộ ngành thực phẩm", luật sư phân tích.

Để hoàn thiện hệ thống pháp luật về an toàn thực phẩm, luật sư Hùng cho rằng cần tiếp cận theo hướng cân bằng giữa cải cách thủ tục hành chính và kiểm soát rủi ro, bảo vệ quyền lợi cho người tiêu dùng. 

Trước hết, nên phân loại cụ thể nhóm sản phẩm theo mức độ nguy cơ để áp dụng cơ chế quản lý phù hợp, trong đó với thực phẩm nguy cơ cao cần tăng cường tiền kiểm hoặc tiền kiểm có điều kiện thay vì áp dụng cơ chế tự công bố một cách đồng loạt.

Bên cạnh đó, cần nâng cao hiệu quả công tác hậu kiểm thông qua việc tăng cường kiểm tra định kỳ, kiểm tra đột xuất và ứng dụng công nghệ trong quản lý, truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Đồng thời, đẩy mạnh việc chia sẻ, liên thông dữ liệu giữa các cơ quan quản lý Nhà nước. 

"Ngoài ra, hệ thống chế tài xử lý vi phạm cần được hoàn thiện theo hướng đủ mạnh, bảo đảm tính răn đe, đặc biệt đối với các hành vi gian dối trong công bố, sản xuất, kinh doanh thực phẩm không bảo đảm an toàn; trường hợp gây hậu quả nghiêm trọng cần kiên quyết áp dụng trách nhiệm hình sự", luật sư Hùng nói.

Cuối cùng, theo luật sư Hùng, cũng cần tăng cường trách nhiệm pháp lý của các đơn vị phân phối, nhất là các hệ thống bán lẻ lớn trong việc kiểm soát nguồn gốc, chất lượng hàng hóa trước khi đưa đến tay người tiêu dùng. Qua đó, hình thành cơ chế kiểm soát nhiều tầng góp phần bảo vệ hiệu quả quyền lợi người tiêu dùng và tạo môi trường kinh doanh lành mạnh, bền vững.

Hoàng Thị Bích/Người đưa tin