Từng có những mâu thuẫn trong việc vừa làm du lịch vừa bảo tồn bản sắc. Ví như thời đầu, buôn làng đang yên bình thế, hồn nhiên thế, mấy ông du lịch phát hiện, đưa khách vào, chụp ảnh các cái. Bà con ban đầu thì hồn nhiên, chụp thì chụp. Nhưng sau, ơ kìa, thế thì bất công quá. Thế là có tiền… mẫu ảnh. Có thể đầu tiên là tự phát, mấy ông nhiếp ảnh chụp ảnh xong thì hào phóng rút ra ít tiền tặng bà con, nhưng lâu thì thành… lệ. Chụp ảnh là phải có gì đó?... Tôi nhớ có lần chụp ảnh ông "vua lửa" Siu Luynh xong ổng cũng đòi tiền: ơ cho mình tiền chớ?
Chưa hết, bà con vốn hiền lành, cả tin, anh em nơi khác đến lại cứ đòi… bản sắc. Thế là làm gì cũng phải quần áo như đang… hành lễ. Thậm chí xem tivi, đi rẫy, gùi nước, giã gạo, bế cháu… cũng phải váy áo sặc sỡ như đang trong lễ hội.
Đến mấy ông cán bộ hay "lên" tivi có phải lúc nào cũng com lê ca vát đâu, mà ở đây, cứ thấy bà con trong ảnh hoặc phim là… sặc sỡ.
Cái gọi là lễ hội cũng là do chúng ta đặt ra, chứ bà con có cách gọi riêng cho từng cuộc. Đám chết thì không ai gọi hội, và cũng không phải cứ đông người thì là lễ…
Nhưng bây giờ đang có những thay đổi tích cực, khi du lịch và văn hóa quyện vào nhau. Tất nhiên, nói cho công bằng, ngay bây giờ, không phải người làm văn hóa nào cũng hiểu về văn hóa, đặc biệt là văn hóa truyền thống, văn hóa của bà con dân tộc thiểu số, mà thi thoảng một vài nhà báo, vài cán bộ văn hóa vẫn gọi là… "người đồng bào" ấy.
Nhớ hồi GS Tô Ngọc Thanh còn sống, ông cực lực phản đối các cuộc liên hoan cồng chiêng mà có dàn chiêng cải tiến, loại chiêng treo trên giá, một người chơi cả dàn ấy.
Bởi chiêng truyền thống thì không thể, mỗi người chỉ phụ trách một chiêng. Nhưng quả là, như thế muốn đánh chiêng thì phải gom đủ người, trong khi chỉ một cây ghi ta, một cái organ, người ta có thể thay cả dàn chiêng.
Thế là những thanh niên Tây Nguyên bản địa tài hoa sáng chế ra dàn chiêng như thế. Và nó song song tồn tại với dàn chiêng truyền thống. Nó chơi trong các cuộc sinh hoạt hiện đại, các cuộc thi thố văn nghệ quần chúng.
Lại nói chuyện chiêng của người Tây Nguyên. Điều nguyên vẹn là… vẫn còn tiếng chiêng, vẫn còn nghệ nhân chơi chiêng. Thay đổi, và thay đổi rất lớn là, không gian của nó. Chiêng gắn với làng, buôn, mà Tây Nguyên là làng rừng, và… không có khán giả bởi ai cũng là thành viên của cuộc ấy, kể cả người… xem. Còn khi làm du lịch thì nó có một không gian khác, và người chơi chiêng có khán giả, tức nó là chuyên nghiệp.
Bản nguyên của chiêng là tâm linh. Phần chiêng trong lễ và hội của người Tây Nguyên gắn với tâm linh. Còn chơi trên sân khấu thì chiêng là nhạc cụ, nó là biểu diễn. Chúng ta đã dần dần đưa chiêng lên sân khấu, ở các cuộc biểu diễn văn nghệ, các cuộc thi chiêng, mà to nhất là Festival cồng chiêng quốc gia và cả quốc tế. Nên đã có người vừa là nghệ nhân nhưng cũng đồng thời là những nghệ sĩ với tư cách người chơi chiêng chuyên nghiệp, thực tế thì họ khác nhau, nhưng với sự "hội nhập" hiện nay thì thực tế đã có nhiều người đóng cả hai vai được nếu họ đủ "tiêu chuẩn".
Và, có vẻ như chúng ta phải chấp nhận, bởi ngay đời sống buôn làng giờ cũng thay đổi, sự nhìn nhận, hiểu biết về thế giới ngày càng khoa học hơn, sáng rõ hơn. Những "điểm mờ" của tâm linh, tín ngưỡng ngày càng được bạch hóa. Ngay không gian làng bây giờ cũng khác ngày xưa nên không gian của cồng chiêng cũng khác. Có không gian làng- rừng, không gian làng- bê tông, và không gian phố, không gian sân khấu…
Một mặt chúng ta phải bảo tồn, nhưng mặt nữa xã hội, đời sống luôn đi lên, phát triển. Phải hội nhập, phải hiện đại văn minh hơn. Hơn nữa quan niệm về bảo tồn, về bản sắc văn hóa dân tộc nữa có vẻ cũng có những thay đổi để phù hợp. Nên nhớ, chiêng gắn với làng, mà làng Tây Nguyên gắn với rừng. Và làng Tây Nguyên xưa thì… khác với làng bây giờ. Ngay cư dân bản địa cũng khác, họ được học hành, mở mang nhiều thứ ngoài làng… Cũng như thế, tôi rất ấn tượng với việc quốc gia New Zealand dùng màn múa cổ "chiến binh Maori" để đón khách quý là Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vừa rồi. Cũng tương tự là các cô gái Mường mặc váy đá bóng, vừa hay vừa xinh, quyến rũ nữa. Thế tức là cách chúng ta bảo tồn để nó vẫn là nó trong sự phát triển.
Nếu văn hóa người Việt là văn hóa đồng bằng với văn minh lúa nước, liên quan sông biển, thì Tây Nguyên là văn hóa rừng, liên quan mật thiết tới rừng, văn minh nương rẫy. Không chỉ mật thiết, nó là sống còn. Giờ rừng hết thì bà con Tây Nguyên "đành" thích nghi với văn hóa mới, văn hóa không rừng, một thứ văn hóa mới, rất mới, tôi cũng chưa hình dung ra…
Tây Nguyên phát triển, như một tất yếu. Và làng Tây Nguyên thay đổi nên nhiều thứ phải thay đổi, cả ở hướng tích cực và tiêu cực…
Giữ tinh hoa giữa cái "dùng dằng" ấy chính là cách làm văn hóa. Quy luật giao thoa, tiếp biến cùng với chiến lược phát triển, bảo tồn đúng hướng sẽ giữ lại những gì giá trị nhất, vững bền nhất. Bèo bọt sẽ trôi đi, phần tinh túy nhất của văn hóa, của con người sẽ neo lại.
Thì chiêng lên sân khấu phục vụ du lịch, thành sản phẩm du lịch, cũng đành là một tất yếu. Nhưng làm sao để nó vẫn là nó, tất nhiên là không cố gắng một cách cực đoan, như kiểu giờ về các làng Tây Nguyên chả còn ai đốt nhựa xà nu thay đèn nữa. Và cũng vì thế mà một số loại hình văn nghệ dân gian như Khan, Hơamon, H'ri… truyền thống cũng mất dần hoặc thay đổi…
Tôi nhớ ở cái khu du lịch "Một thoáng Việt Nam" ở Củ Chi ấy, từng mời những người dân ở làng Choét (Plei Choet), Pleiku, xuống đấy làm chủ nhân của cái làng Tây Nguyên trong khu ấy. Rất thú vị là khá đông bạn trẻ rất am hiểu văn hóa dân tộc mình, họ chơi nhạc cụ, họ hát, họ sống đúng cuộc đời họ ở không gian ấy… tất nhiên đấy là những người dân… đặc biệt. Họ am hiểu và biết nhiều việc trong đời sống thường nhật của họ như làm các loại nhạc cụ, làm rượu, trồng trọt, chế biến món ăn… tức họ sống đúng cuộc đời của họ ở làng. Cái khác duy nhất là, họ được trả lương để sống như thế.
Lại nhớ cái bộ phim "Đến thượng đế cũng phải cười" chiếu trên truyền hình dạo nào. Diễn viên nam chính của bộ phim là một thổ dân, và anh đã sống đúng cuộc đời của mình trên phim, rồi anh thành… ngôi sao, được cả thế giới biết tới.
Nói chung là, trong sự phát triển hôm nay, những thứ thuộc về "bản sắc" của văn hóa bản địa vẫn đang còn là những… bàn cãi. Nó đòi hỏi sự hiểu biết, tức tri thức, cách vận dụng và quan trọng nữa là, cái tâm của người thực thi.
Và, nó rất khó. Tất nhiên là thế.
*Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả
Văn Công Hùng/Người Đưa Tin
