Từ trước khai giảng, hình ảnh hàng dài phụ huynh xếp hàng để mua SGK cho con đã làm nóng dư luận. Thay vì vội vàng đổ trách nhiệm cho đơn vị xuất bản, ngay từ thời điểm đó, nhiều ý kiến điềm tĩnh hơn, khách quan hơn đã được nêu ra.
Tại sao lại xuất hiện một "khoảng hụt" giữa dự báo và nhu cầu thực tế dẫn đến việc nhiều học sinh vào năm học mới vẫn chưa có đủ sách học? Tại sao việc xếp hàng mua SGK, vốn đã là câu chuyện của những năm đầu tiên dùng nhiều bộ SGK lại tái diễn? Tại sao tình trạng này phổ biến hơn ở các địa phương đã quyết định chủ trương miễn phí sách giáo khoa?
Những số liệu thực tế đã dần dần làm sáng tỏ câu chuyện thiếu SGK đầu năm học. Theo các số liệu báo cáo, tính đến 18 giờ ngày 14/9/2026, các địa phương còn thiếu 3.916.370 cuốn SGK, bao gồm cả tập 1 và tập 2, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu. Đây là một con số không hề nhỏ.
Thế nhưng, không thể bỏ qua những con số khác. Đến ngày 20/7, nhà xuất bản đã in 99% sản lượng theo kế hoạch, trên tổng số 204,47 triệu bản phục vụ hơn 18,77 triệu học sinh; đã phát hành về địa phương 85,15% sản lượng theo nhu cầu đăng ký, đồng thời triển khai in 13,3 triệu bản dự phòng. Chỉ có điều, tổng nhu cầu phát sinh trong năm học 2026–2027 là 69.872.905 bản, tăng 39,7% so với dự báo ban đầu và vượt mức dự phòng tối đa 30%. Khoảng trống giữa dự báo và thực tế đã khiến đơn vị xuất bản… không kịp trở tay, đặc biệt, khi nhu cầu tăng đột ngột vào cận khai giảng.
Để lý giải tình trạng này, phải tìm hiểu về cách thức một cuốn SGK đến tay học sinh? Theo quy trình hằng năm, các trường học nhận yêu cầu mua sách từ phụ huynh, báo cáo lên Sở Giáo dục Đào tạo và địa phương. Sở và địa phương sẽ báo cáo lên Bộ Giáo dục và Đào tạo và thông báo NXB Giáo dục Việt Nam về nhu cầu sách của địa phương, thường ở thời điểm kết thúc năm học trước. Trên cơ sở số liệu từ các địa phương, NXB Giáo dục Việt Nam sẽ dự báo nhu cầu và tổ chức đấu thầu, in ấn.
Trong năm học 2026-2027, các đơn hàng được đăng ký trước ngày 30/7 đã được đáp ứng đủ 100%. Ngoài số lượng chính thức, hệ thống còn chuẩn bị mức dự phòng khoảng 30%. Vậy nhưng, ngày 30/7, địa phương tiếp tục phát sinh bảy đợt đặt hàng; tổng nhu cầu bổ sung có thời điểm đưa mức tăng lên gần 40% so với lượng ban đầu. Không chỉ công tác thống kê, dự báo và cập nhật nhu cầu ở địa phương không sát với thực tế, thậm chí, có địa phương còn không thực hiện rà soát, báo cáo tình hình cung ứng SGK trong cả hai đợt theo yêu cầu của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Nút thắt thứ 2 nằm ở dự định miễn phí SGK của nhiều địa phương. Đến ngày 12/9/2026, cả 10 địa phương dự kiến thực hiện chính sách miễn phí SGK trong năm học 2026–2027 đều chưa triển khai được. Đây cũng là nhóm địa phương xuất hiện nhiều điểm nóng về cung ứng sách. Dù vậy, đến sát thời điểm khai giảng, nhiều địa phương mới công bố chỉ miễn phí cho một số nhóm đối tượng, đối với học sinh đại trà, việc miễn phí SGK thực hiện từ năm học 2027-2028.
Đây chính là một trong những lý do khiến khâu khảo sát về nhu cầu SGK ở các địa phương dự định miễn phí không sát thực tế, việc báo cáo về Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng như thông báo với NXB Giáo dục Việt Nam về lượng SGK cần cho năm học 2025-2026 thấp hơn so với nhu cầu thực tế.
Điều 33 Nghị định số 271/2026/NĐ-CP: Quy định về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông và miễn học phí, giáo trình môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh tại cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp yêu cầu Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phê duyệt kế hoạch dự báo nhu cầu SGK hằng năm trước ngày 30/10 để làm căn cứ lập dự toán; đồng thời bảo đảm sách được nhập kho thư viện các cơ sở giáo dục chậm nhất ngày 15/6. Nghị định này ban hành ngày 03/07/2026, đồng nghĩa rằng, nếu địa phương không chủ động phương án từ trước, việc triển khai chủ trương miễn phí SGK chưa thể thực hiện vào năm học này. Vậy nhưng, việc truyền thông cho phụ huynh chưa kịp thời, dẫn đến tình trạng phụ huynh không đặt sách từ sớm mà chờ vào SGK miễn phí. Việc phụ huynh phải xếp hàng dài đi mua SGK tại các địa phương dự định miễn phí SGK có nguyên nhân từ thực tế này.
Với một vài địa phương vẫn quyết tâm triển khai miễn phí SGK cho một số nhóm đối tượng ưu tiên, đến thời điểm cận năm học mới, các địa phương mới đưa ra số lượng SGK đặt mua để đưa vào các thư viện.
Số lượng sách đặt mới này bị đánh đồng với việc thiếu sách giáo khoa trong khi không thể có hàng trăm ngàn đầu sách xuất hiện để ngay lập tức đáp ứng các yêu cầu vào phút chót như vậy. Công tác tìm hiểu, đánh giá và thông tin về nhu cầu SGK của các địa phương năm học 2026-2027 rõ ràng là có thiếu sót và giờ đây, rất cần các địa phương nên cầu thị và phối hợp để nhanh chóng đem sách đến tay học sinh.
Một điểm quan trọng khác về mặt chuyên môn cũng cần lưu ý. Theo Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018, các trường học phổ thông sẽ tự lựa chọn các môn học tự chọn để giảng dạy tại cơ sở giáo dục. Như vậy, nếu các trường chưa quyết định môn học tự chọn và thông báo nhu cầu sách môn học này để đặt hàng lượng SGK tương ứng, không một đơn vị in ấn phát hành nào có thể chủ động dự đoán nhu cầu về nhóm sách này.
Sự cố "thiếu SGK" cho năm học 2026-2027 nên xem như kinh nghiệm để các địa phương triển khai chủ trương miễn phí SGK vào các năm học sắp tới thuận lợi và hiệu quả hơn. Đây cũng là một bài học lớn trong công tác thu thập, báo cáo thông tin về nhu cầu sách của từng địa phương, nhằm đảm bảo lượng SGK in ấn đáp ứng nhu cầu. Có thể, cơ chế phối hợp giữa địa phương – NXB Giáo dục Việt Nam – Bộ Giáo dục và Đào tạo cần được "luật hoá", phân rõ nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của mỗi bên, tránh tình trạng "trăm dâu đổ đầu tằm".
Thảo Linh
