Một người bạn gửi cho tôi cái clip một già làng đang ngồi tỉ mẩn và cẩn trọng sơn cái… ngọn rau dớn trên thành nhà rông mà làng sắp hoàn thành kịp cho "tuần lễ hoa dã quỳ - núi lửa Chư Đang Ya năm 2026" ở làng Gri, xã Biển Hồ, Gia Lai.
Nó là cái nhà rông truyền thống, hoàn toàn truyền thống dù gỗ phải nhập từ… Nam Phi. Và vì là nhà rông truyền thống nên đương nhiên trên nóc nhà, mái nhà và cả xung quanh nhà, đều phải có các… cánh tay của Giàng. Nó chính là hình ảnh các ngọn rau dớn cách điệu, có thể được đẽo bằng gỗ gắn trên nóc nhà rông, nhà mồ, cây nêu, có thể là các hình vẽ lẫn trong các hoa văn viền quanh phần sàn nhà rông.
Phải tới khi lên Tây Nguyên, đầu thập kỷ tám mươi của thế kỷ trước, tôi mới biết có nhiều thứ là "đặc sản" Tây Nguyên nhưng té ra ở đồng bằng cũng có, như K'nia chính là cây cầy (hoặc cậy), như xà nu chính là thông, như dã quỳ tưởng thế nhưng nó xuất xứ từ Mexico và được người Pháp đưa vào Việt Nam, chim K'tia là con vẹt, chim Ch'rao (có thể) là sáo, và rau dớn, chính là cây thuộc họ dương xỉ, hồi phổ thông học môn sinh vật đã biết nó, đã học về nó.
Một trang chuyên về thuốc giới thiệu cây dớn: "Rau dớn là cây ưa ẩm, mọc dại nên chủ yếu phân bố tại những vùng rừng núi hay bờ suối, bờ khe. Hà Giang, Lai Châu, Lào Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Quảng Nam, Quảng Ngãi,… là những nơi thường tìm thấy sự xuất hiện nhiều của rau dớn. Về giá trị dược liệu, toàn bộ phận của cây rau dớn đều mang lại công dụng đối với sức khỏe", trang này quên rằng, rừng Tây Nguyên mới nhiều, và không phải ngẫu nhiên người Tây Nguyên bản địa coi nó như là "cánh tay của Giàng" và rất trân trọng đặt nó, tôn nó lên nhà rông, nhà mồ, cây nêu, những vị trí trang trọng trong đời sống người Tây Nguyên như thế.
Nhớ đâu hai chục năm trước, nhà thơ Nguyễn Duy khi ấy còn khỏe, làm một chuyến xe chở mấy văn nhân đi xuyên Việt. Khi về gần tới Pleiku thì ông gọi tôi, bảo đón ở đấy ở đấy. Gặp, ông hỏi ngay, quen nhà hàng nào không thì đưa đến đấy, ông có món này hay lắm, nhờ nhà hàng làm…
Cái "hay lắm" của ông là… mớ rau dớn. Ông vô cùng xúc động và hào hển khoe việc đã mua được mớ rau này như thế nào. Đang phóng xe đổ dốc ào ào ở đèo Lò Xo thì thấy một tốp trẻ con xuất hiện, trong gùi là rau dớn. Ông dừng xe, xuống gạ gẫm mua. Bọn trẻ con đòi hai ngàn, ông trả hẳn mười ngàn rồi nâng niu bỏ lên xe.
Ông Nguyễn Duy đã từng là lính Trường Sơn, nên cái việc ông vô cùng xúc động khi được ăn lại món rau dớn là điều dễ hiểu. Mà không chỉ ông, nhiều người lính xưa mỗi khi trở lại Tây Nguyên thì đều muốn được ăn lại một bữa... rau dớn. Người dân tộc thiểu số Tây Nguyên đã lấy rau dớn làm biểu tượng trên các nóc nhà rông, nhà mồ, chứng tỏ nó đã vô cùng quan trọng trong đời sống tâm linh của họ. Từ ý nghĩa vật chất, nó trở thành biểu trưng văn hoá, thành sự thiêng liêng của đời sống tâm linh…
Bây giờ, của đáng tội, rau dớn nó đã trở thành đặc sản rồi. Từ món ăn chống đói của bộ đội Trường Sơn, cũng là món ăn chủ lực của người Tây Nguyên khiến họ phải nâng nó lên thành thiêng liêng, thành cánh tay của Giàng (mà cái dáng cong cong của ngọn rau nó giống cánh tay thật, tôi thì duy mỹ hơn, thấy nó giống cánh tay… thiếu nữ). Cái ảnh in kèm bài này là mớ rau dớn tôi mua ở một cái chợ quê ở An Khê. Người Tây Nguyên bản địa chưa có chợ, chỉ khi nào nhà nước tổ chức gì đấy, vận động bà con mang sản vật ra bán thì may ra mới gặp… rau dớn để mà mua. Tôi phi gần trăm cây số xuống An Khê dự cái lễ kỷ niệm Tây Sơn thượng đạo, có tổ chức chợ quê cả Kinh và Thượng, bà con mang sản vật ra bán, và mua được mấy mớ về xào tỏi hân hoan kêu bạn bè tới… nhậu…
Tôi cũng nhớ lần đầu tiên xuống làng uống rượu cần, cái can (kang) đo rượu gác trên miệng ghè có hình cong cong rất lạ. Hỏi thì biết nó được mô phỏng hình rau dớn. Thế tức là, với người Tây Nguyên, rau dớn vừa thiêng liêng vừa gần gũi từ cái can đo rượu, tới nóc nhà rông, nhà mồ, cây nêu… đều có các biểu trưng rau dớn cong như cái vòi voi như thế.
Người Tây Nguyên quan niệm "vạn vật hữu linh", tức tất cả mọi vật đều có linh hồn, nhưng khi họ dùng rau dớn làm biểu tượng thiêng liêng như thế thì chắc là rau dớn… thiêng hơn các loại khác.
Và không chỉ người Tây Nguyên, sáng qua tôi ngồi uống cà phê với một ông dược sĩ người Ninh Bình, ông ấy nói: rau dớn là… vua của các loại rau rừng tuy có thể nó không mọc trong… rừng, bởi giờ nhiều trang trại đã trồng được. Ông này là dược sĩ nên dưới góc nhìn dược sĩ ông ấy còn kể ra rất nhiều công dụng của rau dớn với bệnh và sức khỏe con người.
Trở lại với nhà rông Tây Nguyên, trên cái nóc nhà rông ấy, chỗ thiêng liêng nhất ấy, thường có 2 thứ được người Tây Nguyên bản địa dùng làm biểu trưng để gắn lên đấy, là mặt trời và rau dớn. Đã có cái này thì thôi cái kia. Cái nhà rông làng Gri, nơi sắp tổ chức tuần lễ hoa dã quỳ - núi lửa Chư Đang Ya mà người bạn gửi clip cho tôi kia, trên nóc là biểu trưng mặt trời thì quanh thân nhà rông, người ta phải để biểu tượng rau dớn.
Một trên chót vót… trời, một mọc dưới mặt đất, đều thiêng liêng như nhau.
Nên rau dớn, bình dị chỗ này nhưng thiêng liêng chỗ kia. Và dẫu bình dị, dẫu… xào tỏi, xào thịt bò, thì với người Tây Nguyên, nó vẫn là một biểu trưng thiêng liêng, ngự ở những nơi thiêng liêng. Và dẫu thiêng liêng nhưng nó lại cũng rất bình dị…
*Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả
Văn Công Hùng/Người Đưa Tin
