Nhân cái đề thi văn năm nay có nhiều tranh cãi trên mạng (cái thời mạng rất... dân chủ, việc gì cũng lên cãi nhau được, hết việc này tới việc kia, bây giờ là đang cãi nhau về diễn viên Tăng Thanh Hà đóng Nam Phương Hoàng hậu), cũng nhân đang được mời tới nói chuyện với một lớp bồi dưỡng cho các cháu học sinh có năng khiếu văn chương của tỉnh Gia Lai, và là người sáng tác văn học, tôi rút ra vài điểm về cái sự học văn của học sinh hiện nay.
Có cảm giác là, số học sinh thích học văn bây giờ hiếm như… phụ nữ ra đường mà không bịt mặt. Nên hôm qua vào cái lớp mà các cháu đăng ký tham gia có tới hơn năm chục cháu từ lớp 6 đến 12 của riêng thành phố Pleiku cũ, tôi nói câu đầu tiên, bác cám ơn các cháu, là bây giờ vẫn còn mê văn chương, học văn giỏi, và cũng thích sáng tác. Nhưng khi hỏi hiện các cháu đang đọc sách gì thì các cháu... nhìn nhau?
Nhất là giờ, khi mà hàng loạt tờ báo sáp nhập, nhà báo chuyên nghiệp dôi dư rất nhiều, thì cái việc phấn đấu học giỏi văn để đi làm nhà báo nó càng tụt thê thảm.
Cũng có thể là tại bây giờ nhiều người coi thường báo chí quá, nên cái câu đầy... miệt thị 3 môn 9 điểm nó cứ ám ảnh.
Tất nhiên với những cháu vẫn đam mê, giỏi bẩm sinh thì không tính. Đã giỏi thì chả lo gì, cứ việc... giỏi thôi.
Một thời chưa xa, chừng vài chục năm về trước, mỗi học sinh cấp 3 (thậm chí cả cấp 2) đi học đều có một cuốn "sổ tay văn học", trong ấy ghi những câu thơ, văn hay, ghi những nhận xét của mình về cuốn sách mới đọc, ghi những lời cô giảng trên lớp mà mình tự thấy hay, và tất nhiên là các châm ngôn, "lời hay ý đẹp". Giờ kiếm không ra của hiếm ấy. Tất nhiên mỗi thời mỗi khác, giờ gúc phát, nó ra tuồn tuột đủ thứ nên cái sự thủ cuốn "sổ tay văn học" như ngày trước bó gần giống... dở hơi.
Học văn bây giờ như cái… nợ, học cho xong, cho có. Tất nhiên vẫn có các thầy cô giáo dạy thêm môn văn học sinh rất đông, nhưng cũng phần lớn là do… bố mẹ bắt đi học, còn bản thân chúng, đã rất cố gắng vẫn không phân biệt được A Sử với A Phủ- lời một cô giáo dạy văn trường chuyên rất nổi tiếng kể với tôi.
Ở một tỉnh nọ, đề văn ra phân tích câu "Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh", thế mà có học sinh phân tích thành "nhất Nghệ Tĩnh nhất thành Vinh", vì nơi ấy là… quê Bác Hồ.
Phần lớn học sinh học văn (và khá đông sinh viên văn nữa) chỉ đọc và học đúng đoạn trích trong sách giáo khoa, chứ tìm được người đọc hết cả cuốn sách ấy lại cũng hiếm như tìm học sinh Phổ thông trung học bây giờ không dùng điện thoại…
Có rất nhiều lý do để học sinh bây giờ không thích học văn.
Đời sống khó khăn thì lo làm kinh tế kiếm tiền. Bây giờ không đến nỗi khó khăn lắm, nhưng thực dụng. Sự thực dụng lên ngôi thì người ta sẽ thấy văn chương là phù phiếm, người ta chỉ thấy cái trước mắt chứ không nhìn sự lâu dài. Sự thực dụng từ xã hội lan vào tâm lý học sinh. Một nguyên nhân quan trọng nữa là những gì mang ra dạy nó ngoài hoặc xa văn chương quá. Tôi từng ngồi với một số giáo viên văn của các trường chuyên nổi tiếng trên toàn quốc, chính họ cũng công nhận là dạy văn nhiều lúc như dạy đạo đức, xã hội, thậm chí là chính trị. Tôi đùa: phàm là tác phẩm của Nguyễn Du, Nguyễn Trãi… dưới thời phong kiến thì trước hết cứ phải là… tố cáo, phong kiến thì thối nát, nhân dân thì lầm than, văn học cách mạng thì đương nhiên là ta thắng địch thua, và quan trọng là nó cứ viển vông ở đâu ấy, trong khi thực trạng xã hội bày ra trước mắt người học thì muôn hình vạn trạng. Dạy văn nhưng cứ phải bám vào lịch sử, bám vào các giai đoạn này kia chứ không soi từ bản thân nền văn học. Và vì xa văn chương nên nó không phải là văn chương. Và học sinh thì cứ tưởng đấy là văn chương. Văn chương mà không hay, không đẹp, thì chán là đương nhiên.
À đấy, một thời giáo viên văn có câu truyền nhau: cứ "yêu căm chiến lạc" mà dạy.
Cũng như không phải tất cả các sinh viên khoa văn các trường đại học đều mê văn chương. Tôi biết khá đông trong ấy là do không thể thi khoa khác, thôi thì, cứ thử… Nên rất nhiều sinh viên văn khoa tốt nghiệp ra trường mà rất ngây ngô, kể cả được tuyển về các cơ quan văn hóa văn nghệ thì cũng không phân biệt được ông Kim Lân khác ông Tô Hoài chỗ nào, ông Tô Hoài liên quan gì với ông Nguyễn Sen, ông Nguyễn Văn Bổng với ông Trần Hiếu Minh là mấy ông?
Ngay cuộc thi rất hay và bổ ích trên VTV3 hiện nay là "Đường lên đỉnh Olympia", nhiều cháu học sinh rất giỏi, giỏi đến kinh ngạc, nhưng lại hay chết từ những câu hỏi văn chương rất thông thường… Và, để... không kém cạnh, trong chương trình 'Ai là triệu phú" cũng của VTV, một giảng viên đại học trả lời rằng Tự lực văn đoàn là một... gánh hát.
Văn chương nó không làm ra kinh tế nhưng nó làm ra tâm hồn của dân tộc có nền kinh tế ấy. Nó không thể giải quyết những mâu thuẫn trực tiếp của xã hội nhưng nó giúp con người trong xã hội ấy nhân ái hơn khi đứng ra giải quyết các mâu thuẫn. Nó có thể không trực tiếp làm ra hạt gạo nhưng nó làm cho người ăn hạt gạo ấy không thể dửng dưng. Nó làm cho xã hội chùng xuống, khoan hòa, yêu thương nhau hơn. Văn hóa một dân tộc được kết tinh chính trong nền văn chương của dân tộc ấy…
Ngay như tôi, là nhà thơ, thi thoảng rón rén đăng thơ của mình lên Facebook cá nhân, những bài dễ đọc, có vần, như thể lục bát chẳng hạn, thì ít thấy bị chê, nhưng thơ tự do, hiện đại tí, thể nào cũng có người vào thắc mắc: sao thơ lại không có vần?
May mắn vài năm trở lại đây, với lối ra đề thi (nền giáo dục của chúng ta là nền giáo dục học chủ yếu để hướng tới thi cử) mở, lược bớt lối xơ cứng sáo mòn mà chính ngành giáo dục tạo ra từ các bài văn mẫu, học sinh đã có sự hào hứng hơn khi viết bài thi, và đấy là một cách tiếp cận văn chương đáng mừng. Với cách ra đề thi như thế, học sinh được nói những gì mình nghĩ, mình biết, mình xúc cảm, chứ không phải "chép" lại ý kiến người khác, ý kiến thầy cô, mà nhất là ý kiến tác giả sách tham khảo.
Nhưng như thế thì các giáo viên chấm văn cũng phải tự nâng mình lên rất nhiều.
Và cũng một số thầy cô giáo có tâm nói chuyện với nhau: Rất nhiều học sinh bị "chết oan" vì cô hiểu kiểu cô trò viết kiểu trò…
Và cũng phải nhìn lại một chút: Bao nhiêu năm nay, thực chất, học sinh giỏi văn của chúng ta là như thế nào, các cháu có được sáng tạo khi làm bài không, hay cứ chép đúng ý thầy cô, tức là đúng đáp án, là giỏi. Và cái chuyện hết sức bi hài đã từng xảy ra như nó nghiễm nhiên phải thế: thi văn mà có phao. Tức là sẽ có những bài văn giống nhau một trăm phần trăm…
Tất nhiên chuyện mang phao thi môn văn mấy năm nay đã giảm, bởi nó không còn văn mẫu nữa. Và cũng bởi, chuyện coi thi, giám sát thi vài năm nay đã rất hiện đại và khoa học. Và cũng chính vì nó hiện đại nên khi cái vụ môn toán ở Tuyên Quang vừa xảy ra ở cuộc thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm nay, một giáo viên được cho là rất giỏi và trẻ, bị bắt vì liên quan trực tiếp đến hàng loạt điểm 10 môn toán của tỉnh này, nhiều người mới ngơ ngác...
*Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả!
Văn Công Hùng/Người Đưa Tin
