Tôi quen nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Bùi Trọng Hiền từ khá lâu rồi, từng "sát cánh" trong vài vụ việc liên quan tới hành vi văn hóa truyền thống. Ông là người nghiên cứu chuyên sâu về âm nhạc truyền thống, mà hai "món" ông rất nhuyễn, rất kỹ là cồng chiêng Tây Nguyên và hát ả đào. Cả cồng chiêng và ả đào đều đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của thế giới, đều có công của ông lập hồ sơ…
Dịp này ông lại đang "lang thang" ở Pleiku nhân chuẩn bị có cái Festiavl cồng chiêng. Nói lang thang nhưng thực ra là ông được tỉnh mời vào làm cố vấn, và cái món "cố vấn" của ông có việc là đi "xem" các đội chiêng chuẩn bị tham gia Festiavl, và món đặc biệt của ông là chỉnh chiêng cho họ.
Chúng ta đều biết rồi, chiêng giờ là "đặc sản" của người Tây Nguyên, được UNESCO công nhận di sản thế giới (chính xác là họ công nhận không gian văn hóa của chiêng), nhưng nó lại không phải do người Tây Nguyên làm ra, mà họ đi mua của người Kinh, người Lào, nên nếu đọc một số khan, h’ri của người Tây Nguyên ta hay nghe nói chiêng Yoăn, chiêng Lao, ấy chính là chiêng Kinh, chiêng Lào. Nhưng sở dĩ nó trở thành chiêng Tây Nguyên nổi tiếng như bây giờ là bởi nó có ba yếu tố quyết định, một là không gian của chiêng, hai là chỉnh chiêng và ba là người chơi chiêng.
Không gian thì không nói rồi, nó chính là làng Tây Nguyên, những ngôi làng gắn với rừng, với tất cả đặc điểm vốn dĩ của nó. Người chơi cũng thế, là những người đánh chiêng (có trống) và người múa phụ họa, thi thoảng có brem bram, là những người (đa phần là trẻ em) bôi mặt hóa trang trong các lễ Pơ thi (bỏ mả) của người Jrai.
Và quan trọng là người chỉnh chiêng.
Đấy chính là người quyết định số phận của cả dàn chiêng được người Tây Nguyên đi mua (hoặc đổi về). Họ làm cho chiêng thành… chiêng Tây Nguyên.
Thường thì ngày xưa ấy, cả vùng có một người, họ đảm nhiệm việc chỉnh chiêng cho cả vùng ấy, để những cái chiêng, cái cồng vô tri vô giác kia, trở nên có linh hồn. Mỗi cái chiêng đảm nhận một nốt, mỗi người chơi phụ trách một chiêng, hợp lại cả dàn chiêng chơi một bản nhạc, chặt chẽ, chính xác và cũng đầy ngẫu hứng, nghệ sĩ…
Giờ, càng ngày càng hiếm những người có tài chỉnh chiêng ấy (có thời gian một số nhà nghiên cứu gọi những người chỉnh chiêng tài hoa ấy là người… lên dây chiêng dù chiêng chả có sợi dây nào?).
Thế nên ông Bùi Trọng Hiền có việc.
Ông từng là giảng viên tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam và hiện công tác tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam. Giờ, ông là thầy chỉnh chiêng.
Tỉnh Gia Lai từng nhiều lần mời ông vào tổ chức các lớp chỉnh chiêng cho nghệ nhân. Ông dạy theo kiểu truyền nghề, cầm tay chỉ việc. Và lần này cũng thế, ông được mời vào trước Festival một thời gian, đi… lang thang, thực chất là xuống những nơi có đội nghệ nhân chuẩn bị tham gia ấy, nghe và chỉnh chiêng cho họ.
Nghệ thuật cồng chiêng Tây Nguyên là đỉnh cao của khả năng phối hợp đặc biệt cộng đồng. Mỗi thành viên đảm nhận một nốt nhạc, kết hợp với nhau theo những mô hình tiết tấu để tạo nên các giai điệu bài bản. Đó là năng lực diễn tấu hết sức tinh tế, đồng thời thể hiện tính liên kết cộng đồng ở tầng bậc cao. Và giờ, khi chiêng cải tiến xuất hiện, một người có thể chơi cả dàn chiêng, thì cái bản chất gốc của chiêng đang có sự thay đổi.
Hôm qua ông rủ tôi xuống trường THCS Dân tộc nội trú Ia Grai. Và té ra ông là khách rất quen của trường này. Cứ nhìn thái độ chào hỏi, vui mừng của giáo viên, học sinh trong trường khi ông xuất hiện thì biết. Và cái đội chiêng nhí của trường này, hai hôm nữa sẽ có mặt trong festival cồng chiêng năm nay có vai trò khá quan trọng của ông.
Người chỉnh chiêng phải có ít nhất hai khả năng, một là nghe. Cái này thì nhạc sĩ nào cũng nghe được. Và thứ 2, phải có kiến thức vật lý rất giỏi, để anh dùng dùi, búa, chày… điều chỉnh độ dày mỏng của mặt chiêng hoặc thành chiêng để nó phát âm thanh như ý muốn. Quan trọng nhất là nó hợp chuẩn với cả dàn chiêng.
Nên tôi hết sức nể cái khả năng… vật lý của ông Hiền. Sau khi nghe một lượt, ông yêu cầu ngừng, vào phòng, mở laptop chỉnh âm, gõ chỉnh từng chiếc chiêng. Nhưng nể hơn là sau đấy, ra sân chơi, vòng chiêng đang nhịp nhàng thế, ông lao vào, dùng búa chỉnh trực tiếp một cái chiêng một cháu học sinh đang chơi, ông giải thích là nó phô một tông hay một nhịp gì đấy.
Và mới biết, để duy trì đội chiêng này trong trường là một cố gắng phi thường, một nhiệt huyết cũng phi thường, của trường này, của ban giám hiệu và các giáo viên liên quan.
Dạo một vòng, tôi thốt lên, nơi đây có thể thành một điểm du lịch rất thú vị, tất nhiên nếu được phép, và khuôn viên rộng hơn.
Một thế giới Tây Nguyên thu nhỏ, rất nhiều nhà sàn, các cháu có thể lên đấy ngủ. Có nhà rông, nhà dài (nơi trưng bày nhiều tượng và tranh khắc gỗ của chính các cháu học sinh trong trường làm).
Và được biết thêm, hàng năm trường đều tổ chức "ngày hội văn hóa các dân tộc" ngay trong trường này. Học sinh là chủ thể, có sự góp sức của gia đình với sự tổ chức của các thầy cô giáo. Ngoài cồng chiêng, còn các trò chơi dân gian, các gian hàng ẩm thực, trưng bày các sản phẩm của học sinh, có đan móc, tranh, tượng…, và cái nhà rông cùng dãy nhà sàn tôi đang chứng kiến là do phụ huynh làm, mỗi làng có học sinh tại trường phụ trách một cái như thế.
Hiệu trưởng trường là thầy Nguyễn Quang Tưởng rất tâm huyết với mô hình nội trú này, bảo may nhà gần, nên hầu như em 24/24 có mặt, chứ tuổi này, gần hai trăm cháu ở tập trung, một tháng chỉ về nhà vài lần, chuyện gì cũng có thể xảy ra. Nên các hoạt động bổ sung là hết sức cần thiết, để các cháu coi trường là nhà. Có hai món hiện nay đang rất được quan tâm trong trường học, là ăn và học, thì trường đều làm tốt.
Thầy Tưởng kể, với học sinh vùng sâu vùng xa, học sinh người dân tộc thiểu số ấy, việc giữ sĩ số là hết sức khó. Hồi làm hiệu trưởng trường Ia Chía thầy đã "bị" một tờ báo bêu chuyện cô giáo đưa bài kiểm tra vào tận… rẫy cho học sinh làm. Nhưng nếu không thế thì xử lý như thế nào khi học sinh nó… thích ở trong rẫy hơn đi học. Trường hợp này nhẽ phải chia sẻ, động viên cô giáo nữa.
Lại nhớ một cô giáo ở Chư Sê lại vừa gửi cho tôi hai clip, một cái phụ huynh vào xin cho con nghỉ học… 2 ngày để vào rẫy với cả nhà. Nhưng cả tuần nó chưa trở lại. Và clip thứ 2, học sinh lớp 4 cõng em chưa đầy tuổi vào lớp học cùng chị. Cô phải dạy và… trông trẻ luôn chứ nếu đuổi "người lạ" khỏi lớp thì chị nó sẽ về theo để giữ em. Có cái ảnh cháu bé ngủ ngon lành dưới… gầm bàn (phòng học được lau sạch, đi chân không vào lớp).
Nên, chỉ có ở vùng khó mới thương người vùng khó, một cô giáo nói chen vào như thế.
Còn ông Bùi Trọng Hiền, sáng nay tôi gọi, ông lại đang ở làng Mrông Yố rồi. Đấy là một ngôi làng của người Jrai mà theo ông Hiền, là nơi còn lưu giữ cồng chiêng Tây Nguyên cẩn thận nhất, cả nghĩa đen và nghĩa bóng, cả con người và chiêng…
Hôm kia thì ông Hiền ở một ngôi làng Jrai khác, cách Pleiku gần trăm cây số, để hiệu chỉnh 3 bộ cồng chiêng, đưa âm thanh các bộ chiêng trở về đúng thang âm cổ Jrai để bà con đi dự Festival Cồng chiêng Gia Lai 2026.
Và may mắn là, ở Gia Lai ấy, món cồng chiêng đang được trẻ hóa đã đành, và còn cảm hóa được cả người Kinh. Đồng nghiệp Trần Hiếu của tôi ở một tờ báo phát hiện ra ở cái đội chiêng cổ buôn Phu Ama Nher, xã Ia Sao có một em bé người Kinh. Cháu tên là Đặng Hà Anh (11 tuổi), học sinh lớp 5, người dân tộc Kinh duy nhất trong đoàn cồng chiêng của buôn đi dự Festival năm này.
* Bài viết thể hiện quan điểm tác giả!
Văn Công Hùng/Người Đưa Tin
